Designer toy kültürü nasıl başladı?

Designer toy kültürü, 1990’ların sonunda şehirde üretilen vinil figürlerle görünür oldu. Sanatçılar, hazır oyuncağın tanıdık gövdesini alıp kendi karakterlerine, kıyafetlerine ve sokak diline çevirdiler. Ortaya çıkan şey bir hatıra eşyasından çok, elde tutulabilir bir üsluptu. Kültür, bu üslubun paylaşılmasıyla büyüdü.

Başlangıcı tek bir güne bağlamak yanıltıcıdır. Fikirler atölyelerde, küçük sergilerde ve arkadaş çevrelerinde dolaştı. Fotoğraf ve dergi, o çevreyi daha uzağa taşıdı. Figür, bir şehirde yapılan bir nesne olmaktan çıkıp bakılan bir kültür parçasına dönüştü.

Bugün aynı çizgiyi evde görmek mümkündür. EMUDY Cloud Cone gibi bir parça, o erken mizahı parlak bir iç mekân objesine çevirir. Üç top, üç yüz, bir şimşek: şehirden gelen bir espri, konsolun üzerinde sakinleşir. Tanımın kendisi için designer toy nedir yazısı ayrı durur.

Hong Kong ve Michael Lau

Bu erken dönemde Hong Konglu sanatçı Michael Lau sık sık kurucu bir isim olarak anılır. Lau, figürü sokak giyimi, müzik ve kişisel bir karakter diliyle birleştirdi. Önemli olan, tek bir heykelin efsanesi değildir. Önemli olan, oyuncak biçiminin bir sanatçının el yazısı gibi okunabileceğinin gösterilmesidir.

O yaklaşım, figürü bir lisans karakterinin küçültülmüş kopyasından ayırdı. Baş, ayakkabı, duruş ve renk, bir mahallenin ritminden geliyordu. Bakan kişi bir kahraman posterini değil, birinin gardırobunu ve mizahını görüyordu. Bu kayma, urban vinyl denen dilin çekirdeğidir.

Lau’yu tek başına bir başlangıç saymak da daraltıcı olur. Etrafında başka çizerler, heykelciler ve küçük üreticiler vardı. Kültür, bir imzanın etrafında toplanır ve sonra o imzanın açtığı kapıdan başkaları geçer. Adı anmak, o kapıyı hatırlamak içindir.

Platform figürler kültürü nasıl taşıdı?

Bir sonraki genişleme, ortak bir gövde üzerine kurulan platform figürlerle geldi. Japonya’da Medicom Toy gibi üreticiler, aynı siluetin üzerine değişen grafikler giydirilebileceğini gösterdi. Figür, her seferinde sıfırdan yontulmak zorunda kalmadan yeni bir cümle kurabiliyordu. Bu, kültürün seyahat etmesini kolaylaştırdı.

Daha sonra Kidrobot ile anılan platformlar, aynı fikri başka bir coğrafyada ve başka bir seyirciyle buluşturdu. Belirli bir iş birliğinin yılını ezberlemek gerekmez. Emin olunmayan bir tarihi uydurmak, kültürü daha net yapmaz. Net olan, dilin sanatçının özelleştirdiği figürden, paylaşılan bir platforma doğru yürüdüğüdür.

Platform, kişiselliği silmedi. Ortak bir ayı gövdesi, üzerine giyen deseni daha okunur kıldı. Leopar desenli Bearbrick bu mantığın süren bir örneğidir. Sarı ile siyah, moda baskısının tanıdık ritmini figürün bütün yüzeyine yayar. Siluet sabittir. Cümle desendedir. Bu dünyanın ayrı bir izi için Bearbrick kültürü yazısına bakılabilir.

Sokaktan iç mekâna

Kültürün üçüncü hareketi, figürün evin içine yerleşmesidir. İlk parçalar cepte, çantada, masanın kenarında dolaşıyordu. Zamanla ölçek büyüdü, kaide ciddiye alındı, parça bir konsolun ortasına geçti. Artık soru yalnızca kimin yaptığının değil, odada nasıl durduğunun sorusuydu.

Bu geçiş, sokak dilini iptal etmedi. Leopar baskı, forma çizgisi, bulut ve şimşek hâlâ dışarının işaretleridir. İçeride bu işaretler daha yavaş okunur. Bir koridorda, bir çalışma masasında, bir lobide figür bir afişin işini görmeye başlar. Bakılır, kullanılmaz.

Moda, müzik ve sokakla kurulan bağ da bu yolculuğun parçasıdır. Ayrıntısı art toy, moda ve müzik yazısındadır. Burada şu kadarını söylemek yeter: figür, bir sahne kıyafetinin ya da bir albüm kapağının üç boyutlu akrabası haline geldi. Sonra o akrabalık, bir iç mekân objesine dönüştü.

Tarihte sık düşülen yanılgılar

İlk yanılgı, kültürü tek bir markanın doğum gününe indirgemektir. Markalar dili büyüttü. Dili icat eden tek bir vitrin değildi. Şehir, sanatçı ve küçük üretim, platformdan önce de vardı. Tarih, bir katalog sırasından daha dağınıktır.

İkinci yanılgı, her iş birliğine kesin bir yıl yapıştırmaktır. Bazı buluşmalar iyi belgelenmiştir. Birçoğu anlatıla anlatıla yuvarlanır. Emin olmadığınız bir tarihi cümlenin içine koymak, parçayı daha değerli göstermez. Değeri, yüzeyin ve niyetin okunabilir olmasındadır.

Üçüncü yanılgı, geçmişi yalnızca bir yatırım hikâyesi gibi anlatmaktır. Kültür, bakma alışkanlığından çıktı. Fiyatın inişi çıkışı o alışkanlığın yerine geçmez. Bir figürü anlamak, onun hangi şehirden, hangi elden ve hangi odaya geldiğini sormaktır.

Bugün bir parçayı nasıl okumalı?

Elinizdeki figüre üç soru sorun. Siluet tanıdık bir platforma mı ait, yoksa tek bir karaktere mi? Yüzey bir sanatçının mizahını mı taşıyor, yoksa bir desenin tekrarını mı? Parça masada mı durmak istiyor, holde mi? Bu üç yanıt, uzun bir kronolojiden daha işe yarar.

EMUDY’nin dondurma silueti, erken kültürün şakasını sürdürür. Leopar baskı, platformun ve modanın kesişmesini sürdürür. İkisi de aynı on yılın ürünü olmak zorunda değildir. Aynı bakışın iki ucudur. Biri yüz ifadesiyle, diğeri desenle konuşur.

Okuma, ezberlenen bir zaman çizelgesi gerektirmez. Michael Lau’nun açtığı kapıyı, Medicom Toy’un taşıdığı platformu ve sonraki yıllarda Kidrobot çevresinde genişleyen dili bilmek bir zemin verir. Zemin, her parçanın etiketini değiştirmez. Yalnızca baktığınız yerin adını koyar.

Kültürü rafta sürdürmek

Designer toy kültürü, bir müze panosunda bitmiş bir hikâye değildir. Her yeni parça, o hikâyeye küçük bir cümle ekler. Cümlenin doğru olması için nadir görünmesi gerekmez. Yüzeyinin, duruşunun ve boşluğunun net olması gerekir.

Evde bunu sürdürmek abartılı bir düzen istemez. Bir parça seçin, ışığını görün, yanına koyduğunuz ikinci parçanın aynı bağırışta olup olmadığına bakın. Kültür, kalabalık bir raftan çok, seçilmiş bir komşulukta yaşar.

Yazıların geri kalanı bu komşuluğu Bearbrick’ten iç mekâna kadar izler. Başlangıç ise sadedir: bir şehirde birileri figürü kendilerine benzetti. Sonra o figür, odalarımıza kadar yürüdü.